กายภาพหลังผ่าตัดสะโพกหรือกระดูกสะโพกหักที่บ้าน

ผ่าตัดสะโพกที่เจอบ่อยมีสองแบบ แบบแรกคือผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมตามนัด มักทำในคนที่ข้อสะโพกเสื่อมหรือหัวกระดูกสะโพกตาย แบบที่สองคือผ่าตัดหลังกระดูกสะโพกหัก ส่วนใหญ่เป็นผู้สูงอายุที่ล้มในบ้าน หมออาจใส่เหล็กยึดกระดูก หรือเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมบางส่วน

ทั้งสองแบบมีเป้าหมายเดียวกัน คือลุกให้เร็ว เดินให้ได้ และกลับไปใช้ชีวิตในบ้านได้อย่างปลอดภัย ช่วงหลายสัปดาห์แรกหลังกลับบ้านเป็นช่วงที่ทำให้ผลต่างกันมากที่สุด

ทำไมต้องรีบลุก

ญาติหลายบ้านกลัวว่าเพิ่งผ่าตัดมาต้องให้นอนพักนาน ๆ แต่สำหรับผ่าตัดสะโพก การนอนนานอันตรายกว่า โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ นอนติดเตียงไม่กี่วันก็เริ่มมีปอดติดเชื้อ แผลกดทับ ลิ่มเลือดที่ขา กล้ามเนื้อลีบ และบางคนสับสนมากขึ้น

ส่วนใหญ่หมอให้เริ่มลุกยืนหรือเดินด้วย walker ตั้งแต่ 1 ถึง 2 วันหลังผ่าตัด กลับบ้านแล้วต้องทำต่อ ให้ผู้ป่วยลุกนั่งเก้าอี้ เดินในบ้านเป็นช่วง ๆ ตลอดวัน ไม่ใช่นอนรอนักกายภาพมาฝึก

ลงน้ำหนักขาได้แค่ไหน

เรื่องนี้ต้องฟังหมอที่ผ่าตัด หลายคนลงน้ำหนักได้เต็มที่เท่าที่ไม่ปวด บางคนหมอให้ลงน้ำหนักแค่บางส่วนในช่วงแรก เพราะขึ้นกับลักษณะกระดูกที่หักและวิธียึด ถ้าใบสรุปจากโรงพยาบาลไม่ได้เขียนไว้ ถามให้ชัดตอนนัดครั้งต่อไป หรือให้นักกายภาพช่วยดูจากใบสรุป

ท่าที่อาจต้องระวัง

หลังเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม ช่วงแรกข้อยังไม่แน่น ถ้าอยู่ในบางท่า ข้อเทียมอาจเคลื่อนหลุดได้ ท่าที่ต้องระวังขึ้นกับว่าหมอผ่าตัดเข้าทางไหน ถ้าหมอบอกให้ระวังท่า ส่วนใหญ่จะเป็นประมาณนี้

• ไม่งอสะโพกลึกเกินไป เช่น ก้มลงเก็บของที่พื้น หรือนั่งเก้าอี้เตี้ยจนเข่าสูงกว่าสะโพก
• ไม่ไขว่ห้าง ไม่ไขว้ขาข้ามกลางลำตัว ทั้งตอนนั่งและนอน
• ไม่บิดขาข้างที่ผ่าตัดเข้าด้านใน เช่น ยืนแล้วหมุนตัวโดยที่เท้ายังอยู่กับที่

บางวิธีผ่าตัดมีข้อห้ามต่างจากนี้ หรือแทบไม่มีเลย ไม่ต้องเดา ถามหมอให้ชัดก่อนกลับบ้าน และบอกนักกายภาพที่มาบ้านด้วยว่าหมอห้ามอะไรไว้

ท่าที่มักได้ช่วงแรก

นักกายภาพจะเลือกท่าให้ตามอาการและข้อห้ามของแต่ละคน ช่วงแรกที่เจอบ่อยคือ

• กระดกข้อเท้าขึ้นลงบ่อย ๆ ช่วยให้เลือดไหลเวียน ลดโอกาสเกิดลิ่มเลือด
• เกร็งต้นขาให้หลังเข่ากดลงกับเตียง และเกร็งก้นค้างไว้
• งอเข่าโดยไถลส้นเท้าเข้าหาตัว เท่าที่ไม่เกินข้อห้าม
• นอนหงายแล้วกางขาออกด้านข้างช้า ๆ โดยไม่ให้ปลายเท้าหมุนเข้า
• พอยืนได้มั่นคงแล้ว ค่อยฝึกท่ายืนจับโต๊ะ เช่น ยืนกางขาด้านข้าง และยืนเขย่งปลายเท้า

ทำตามโปรแกรมที่ได้ไว้ทุกวัน วันที่นักกายภาพไม่ได้มาสำคัญพอ ๆ กับวันที่มา

จัดบ้านและใช้ชีวิตประจำวัน

• เก้าอี้ เลือกตัวที่สูงพอและมีที่วางแขน นั่งแล้วสะโพกอยู่สูงกว่าเข่าเล็กน้อย เลี่ยงโซฟาที่นุ่มจนยุบ
• ห้องน้ำ ถ้าเป็นส้วมนั่งยอง ใช้เก้าอี้นั่งถ่ายครอบไว้ ถ้าเป็นชักโครกเตี้ย เสริมฐานรองนั่งให้สูงขึ้น ติดราวจับ และปูแผ่นกันลื่น
• เตียง ลงจากเตียงทางด้านขาที่ผ่าตัด ถ้านอนตะแคง ให้ใช้หมอนหนุนระหว่างขาไว้
• แต่งตัว ใช้ไม้ช่วยหยิบ และช้อนรองเท้าด้ามยาว จะได้ไม่ต้องก้มลึก นั่งใส่กางเกงโดยเริ่มจากขาข้างที่ผ่าตัดก่อน
• ขึ้นรถ นั่งลงบนเบาะก่อน แล้วค่อยหมุนตัวยกขาเข้ารถทั้งสองข้าง ปรับเบาะให้เอนและถอยหลังไว้
• บันได จำว่า ขึ้นด้วยขาดี ลงด้วยขาที่ผ่าตัด จับราวทุกครั้ง ช่วงแรกให้มีคนเดินอยู่ด้วย

ช่วงแรกใช้ walker ไปก่อน พอนักกายภาพดูแล้วว่าเดินมั่นคงค่อยเปลี่ยนเป็นไม้เท้า ถือไม้เท้าข้างตรงข้ามกับขาที่ผ่าตัด เรื่องเลือกอุปกรณ์อ่านเพิ่มได้ใน เลือกไม้เท้า walker หรือรถเข็นยังไงให้เหมาะกับผู้ป่วย

กันไม่ให้ล้มซ้ำ

คนที่กระดูกสะโพกหักจากการล้มมีโอกาสล้มซ้ำสูง และกระดูกมักบางอยู่แล้ว ถามหมอเรื่องตรวจและรักษากระดูกพรุน แล้วเริ่มป้องกันการล้มตั้งแต่ตอนนี้ ทั้งจัดบ้าน ทบทวนยา และฝึกทรงตัวเมื่อนักกายภาพเห็นว่าพร้อม อ่านต่อได้ใน ป้องกันผู้สูงอายุล้มในบ้าน จัดบ้านยังไง ฝึกท่าไหนดี

ผู้ป่วยบัตรทองที่สะโพกหักจากการล้ม เป็นกลุ่มที่ทำกายภาพช่วงฟื้นฟูได้ตามสิทธิ์ ถามโรงพยาบาลที่ผ่าตัดเรื่องส่งต่อ รายละเอียดอยู่ใน กายภาพบำบัดที่บ้าน เบิกได้ไหม

อาการแบบนี้ต้องรีบไปโรงพยาบาล

• ปวดสะโพกมากขึ้นทันที ขาข้างที่ผ่าตัดดูสั้นลง บิดผิดรูป หรือขยับไม่ได้ อาจเป็นข้อเทียมหลุด อย่าพยายามดึงหรือขยับเอง ไปโรงพยาบาลทันที
• แผลบวม แดง ร้อน มีหนองหรือน้ำไหล หรือมีไข้
• น่องบวม ปวด หรือแดงข้างเดียว
• หายใจเหนื่อยหรือเจ็บหน้าอกทันที ให้โทร 1669
• ผู้สูงอายุที่จู่ ๆ สับสน ซึม หรือพูดไม่รู้เรื่อง ทั้งที่ก่อนหน้านี้ปกติ