เสมหะเยอะในผู้ป่วยติดเตียง ญาติช่วยยังไง เมื่อไรต้องให้นักกายภาพดู

ปอดติดเชื้อเป็นสาเหตุที่ทำให้ผู้ป่วยติดเตียงต้องกลับเข้าโรงพยาบาลบ่อยที่สุดอย่างหนึ่ง สาเหตุหลักมีสองทาง ทางแรกคือนอนราบนาน ๆ หายใจตื้น ไอไม่มีแรง เสมหะเลยค้างอยู่ในปอด อีกทางคือสำลักอาหาร น้ำ หรือน้ำลายลงปอด ซึ่งเจอบ่อยในผู้ป่วยหลังเส้นเลือดในสมองที่กลืนลำบาก

ทั้งสองทางกันได้มากด้วยเรื่องง่าย ๆ ที่ญาติทำได้ทุกวัน ส่วนเรื่องที่ต้องใช้มือหรือเครื่อง ให้นักกายภาพประเมินและสอนก่อน

จัดท่าให้ปอดทำงานได้ดี

ไม่ควรให้นอนราบทั้งวัน ช่วงกลางวันให้นั่งหรือนอนหัวสูงเป็นช่วง ๆ ถ้าผู้ป่วยนั่งได้ ให้ย้ายมานั่งเก้าอี้หรือรถเข็นวันละหลายครั้ง ปอดจะขยายได้เต็มกว่าตอนนอน

สลับท่านอนหงายและตะแคงซ้ายขวาตลอดวัน นอกจากกันแผลกดทับแล้ว ยังช่วยให้เสมหะไม่ค้างอยู่ที่ปอดส่วนใดส่วนหนึ่งนาน ๆ วิธีพลิกตัวและจัดท่าอ่านเพิ่มได้ใน ผู้ป่วยติดเตียง ทำกายภาพที่บ้านช่วยอะไรได้บ้าง

ฝึกหายใจและไอ

ถ้าผู้ป่วยทำตามคำบอกได้ ชวนฝึกวันละหลายรอบ

• หายใจลึก ๆ หายใจเข้าทางจมูกช้า ๆ ให้ท้องและอกขยาย กลั้นไว้ 2 ถึง 3 วินาที แล้วค่อย ๆ หายใจออกทางปาก ทำสักห้ารอบแล้วพัก
• ไอแบบฮัฟ หายใจเข้าลึกปานกลาง แล้วอ้าปากเป่าลมออกแรง ๆ ยาว ๆ เหมือนเป่ากระจกให้เป็นฝ้า ช่วยดันเสมหะขึ้นมาโดยไม่เหนื่อยเท่าไอแรง ๆ หลายครั้ง แล้วค่อยไอเอาเสมหะออก
• ถ้าโรงพยาบาลให้อุปกรณ์ฝึกหายใจกลับมาด้วย ใช้ตามที่สอนทุกวัน

ถ้าผู้ป่วยไม่ได้ถูกจำกัดน้ำ ให้ดื่มน้ำให้พอ เสมหะจะไม่เหนียวจนไอออกยาก

กันสำลัก

• ไขหัวเตียงขึ้นสูงหรือให้นั่งตัวตรงทุกครั้งที่กิน ดื่ม หรือให้อาหารทางสาย และคงท่าไว้อย่างน้อยครึ่งชั่วโมงหลังกิน
• ป้อนช้า ๆ คำเล็ก ๆ รอให้กลืนหมดก่อนป้อนคำต่อไป ไม่คุยหรือดูทีวีระหว่างกิน
• สังเกตสัญญาณสำลัก เช่น ไอทุกครั้งที่กินหรือดื่ม เสียงพูดเปียกครืดคราดหลังกลืน หรือมีไข้ต่ำ ๆ บ่อย ๆ ถ้าเจอให้บอกหมอ อาจต้องตรวจการกลืนและปรับความข้นของอาหาร

ดูแลช่องปาก

ทำความสะอาดฟัน ลิ้น และกระพุ้งแก้มวันละอย่างน้อยสองครั้ง รวมถึงผู้ป่วยที่ไม่ได้กินทางปาก เชื้อในช่องปากที่สกปรกเป็นต้นเหตุของปอดติดเชื้อเวลาผู้ป่วยสำลักน้ำลาย ตอนแปรงฟันให้ผู้ป่วยนั่งหรือนอนตะแคงหัวสูง ใช้น้ำน้อย ๆ จะได้ไม่สำลักน้ำ

เรื่องที่ไม่ควรทำเองก่อนได้ฝึก

เคาะปอดและจัดท่าระบายเสมหะ ช่วยให้เสมหะเคลื่อนออกมาได้ แต่ไม่เหมาะกับทุกคน นักกายภาพต้องฟังปอด ดูว่าเสมหะอยู่ตรงไหน และดูโรคอื่น ๆ ก่อน บางท่าต้องให้ศีรษะต่ำ ซึ่งอันตรายในบางคน เช่น คนที่มีกรดไหลย้อนมาก เพิ่งผ่าตัดสมอง หรือหายใจเหนื่อยมาก ทำก่อนอาหารหรือหลังอาหารนาน ๆ เท่านั้น

ดูดเสมหะด้วยเครื่อง ทำเมื่อผู้ป่วยไอเอาเสมหะออกเองไม่ได้ ไม่ต้องทำตามเวลา ญาติควรฝึกกับพยาบาลหรือนักกายภาพจนทำได้คล่องก่อน รวมถึงเรื่องความสะอาดของสายและเครื่อง

ผู้ป่วยที่มีท่อเจาะคอต้องดูแลเฉพาะ ให้ฝึกกับทีมโรงพยาบาลก่อนกลับบ้าน และให้นักกายภาพที่มาบ้านรู้ตั้งแต่แรก

นักกายภาพมาที่บ้านช่วยอะไร

นักกายภาพจะฟังปอด ดูการหายใจ การไอ และท่านอนท่านั่งที่ผู้ป่วยอยู่ทั้งวัน แล้วเลือกวิธีช่วยเอาเสมหะออกที่เหมาะ สอนญาติให้ทำต่อได้อย่างปลอดภัย และฝึกให้ผู้ป่วยลุกนั่งได้มากขึ้น ซึ่งดีต่อปอดที่สุด วิธีพยุงผู้ป่วยลุกนั่งโดยที่คนดูแลไม่ปวดหลัง อ่านได้ใน ย้ายตัวผู้ป่วยยังไงให้ปลอดภัย และคนดูแลไม่ปวดหลัง

อาการแบบนี้ต้องรีบพาไปหาหมอ

• หายใจเร็ว หอบเหนื่อย ปีกจมูกบาน หรือต้องใช้แรงหายใจมากกว่าปกติ
• ริมฝีปากหรือปลายเล็บเขียวคล้ำ ให้โทร 1669
• มีไข้ เสมหะมากขึ้น เปลี่ยนเป็นสีเหลืองเขียว มีกลิ่น หรือมีเลือดปน
• ซึมลง สับสน หรือปลุกตื่นยากกว่าปกติ
• ถ้าบ้านมีเครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว แล้วค่าต่ำกว่าที่หมอเคยบอกไว้ หรือต่ำกว่าปกติของผู้ป่วยชัดเจน