ผู้ป่วยติดเตียง ทำกายภาพที่บ้านช่วยอะไรได้บ้าง

คนที่ดูแลผู้ป่วยติดเตียงมักคิดว่ากายภาพมีไว้สำหรับคนที่จะกลับมาเดินได้เท่านั้น จริง ๆ แล้วกายภาพช่วยผู้ป่วยติดเตียงได้สองทาง ทางแรกคือกันปัญหาที่ตามมาจากการนอนนาน ๆ อย่างแผลกดทับ ข้อติด กล้ามเนื้อลีบ และปอดติดเชื้อ อีกทางคือดึงความสามารถที่ยังเหลืออยู่กลับมา ให้ผู้ป่วยพลิกตัว ลุกนั่ง หรือย้ายตัวได้เองมากขึ้น ซึ่งแปลว่าคนดูแลเหนื่อยน้อยลงด้วย

ผู้ป่วยกลุ่มนี้คุ้มที่สุดที่จะให้นักกายภาพมาที่บ้าน เพราะพาไปโรงพยาบาลแต่ละทีต้องใช้คนช่วยยกหลายคน

ปัญหาที่เจอบ่อยเมื่อนอนนาน

ปัญหา	เกิดจาก	กายภาพช่วยยังไง
แผลกดทับ	ผิวโดนกดนานตรงปุ่มกระดูก เช่น ก้นกบ สะโพก ส้นเท้า	สอนพลิกตัว จัดท่า และเลือกที่นอนกับหมอนรอง
ข้อติด	ข้อไม่ได้ขยับนาน	ขยับข้อทุกวัน จัดท่าให้ข้ออยู่ในท่าที่ถูก
กล้ามเนื้อลีบ	ไม่ได้ใช้กล้ามเนื้อ	ออกกำลังกายเท่าที่ไหว ฝึกลุกนั่ง
ปอดติดเชื้อ เสมหะค้าง	นอนราบนาน หายใจตื้น	ฝึกหายใจ จัดท่า ช่วยเอาเสมหะออก
ลิ่มเลือดที่ขา	เลือดไหลเวียนช้า	ขยับข้อเท้า ออกกำลังกายขา

พลิกตัวและจัดท่า

หลักที่สอนกันทั่วไปคือเปลี่ยนท่าอย่างน้อยทุก 2 ชั่วโมง สลับนอนหงาย ตะแคงซ้าย ตะแคงขวา ถ้าใช้ที่นอนลมหรือผู้ป่วยขยับเองได้บ้าง อาจเว้นห่างกว่านั้นได้ แต่ให้นักกายภาพหรือพยาบาลดูผิวแล้วบอกเป็นราย ๆ ไป อย่าเดาเอง

ท่าตะแคงไม่ต้องตะแคงจนตั้งฉาก เอียงประมาณ 30 องศาแล้วใช้หมอนหนุนหลังไว้ก็พอ น้ำหนักจะได้ไม่ลงที่กระดูกสะโพกตรง ๆ ใช้หมอนรองระหว่างเข่า และรองใต้น่องให้ส้นเท้าลอยจากที่นอน

เวลาเลื่อนตัวผู้ป่วยขึ้นหัวเตียง ใช้ผ้าขวางเตียงช่วยยก อย่าลากตัวไปกับที่นอน ผิวที่ถูกถูไปมาจะถลอกและเป็นแผลง่าย

ดูผิวตรงปุ่มกระดูกทุกวัน โดยเฉพาะก้นกบ สะโพก ส้นเท้า และข้อศอก ถ้าเจอรอยแดงที่กดแล้วไม่จาง อย่าให้นอนทับจุดนั้น แล้วบอกนักกายภาพหรือพยาบาล

ขยับข้อทุกวัน

ข้อที่ไม่ได้ขยับจะติดเร็วกว่าที่คิด นอนนิ่ง ๆ ไม่กี่สัปดาห์ก็เริ่มเหยียดข้อศอกหรือเข่าได้ไม่สุดแล้ว นักกายภาพจะสอนญาติให้ขยับข้อไหล่ ศอก ข้อมือ นิ้ว สะโพก เข่า และข้อเท้า วันละหนึ่งถึงสองรอบ ทำช้า ๆ อย่ากระชาก ถ้าผู้ป่วยเจ็บหรือทำหน้าไม่สบายให้หยุด

ข้อไหล่ต้องระวังเป็นพิเศษ ยกแขนสูงหรือเร็วเกินไปทำให้ไหล่เจ็บได้ ให้นักกายภาพสอนท่าที่เหมาะกับผู้ป่วยคนนั้นก่อน

ดูแลเรื่องหายใจ

ช่วงกลางวันให้ผู้ป่วยได้นั่งหรือนอนหัวสูงบ้าง ไม่ต้องนอนราบทั้งวัน ตอนกินข้าวไขหัวเตียงขึ้นสูง และคงท่านั้นไว้อย่างน้อยครึ่งชั่วโมงหลังกิน กันสำลัก ถ้าผู้ป่วยทำตามได้ ชวนหายใจเข้าลึก ๆ แล้วไอออกมาบ่อย ๆ

ส่วนการเคาะปอดหรือจัดท่าระบายเสมหะ ให้นักกายภาพดูก่อนว่าเหมาะไหม แล้วค่อยสอนญาติ บางคนไม่ควรเคาะ เช่น กระดูกพรุนมาก มีโรคหัวใจที่ยังคุมไม่ได้ หรือเพิ่งกินข้าวมา ส่วนการดูดเสมหะด้วยเครื่อง ญาติควรทำหลังจากได้ฝึกกับพยาบาลหรือนักกายภาพแล้วเท่านั้น

ฝึกลุกนั่งและย้ายตัว

ถ้าผู้ป่วยพอมีแรง นักกายภาพจะไล่จากง่ายไปยาก เริ่มจากพลิกตัวเอง ลุกนั่งขอบเตียง นั่งทรงตัว แล้วค่อยยืนหรือย้ายไปนั่งเก้าอี้ ได้นั่งวันละหลายชั่วโมงก็ดีกว่านอนทั้งวันมาก ทั้งเรื่องปอด แผลกดทับ และความตื่นตัว

บางคนเป้าหมายอาจไม่ใช่การเดิน แต่คือนั่งกินข้าวกับครอบครัวได้ หรือย้ายจากเตียงไปรถเข็นโดยใช้คนช่วยคนเดียว ได้เท่านี้ก็ดูแลง่ายขึ้นเยอะแล้ว

ของที่ช่วยได้

ที่นอนลมช่วยลดแรงกดสำหรับคนที่ขยับเองไม่ได้ เตียงปรับระดับช่วยทั้งเรื่องจัดท่าและทำให้คนดูแลไม่ต้องก้มมาก ราวข้างเตียงช่วยให้ผู้ป่วยจับพลิกตัวหรือดึงตัวลุกนั่งเอง ส่วนผ้าขวางเตียงช่วยเลื่อนตัวผู้ป่วยโดยไม่ต้องลากผิว

ก่อนซื้อของชิ้นใหญ่อย่างเตียงหรือรถเข็น ถามนักกายภาพก่อนว่าแบบไหนเหมาะกับผู้ป่วยและบ้านของเรา บางพื้นที่มีให้ยืมผ่านโรงพยาบาลหรือ รพ.สต.

คนดูแลเองก็สำคัญ ถ้าเริ่มปวดหลังจากการยกผู้ป่วย บอกนักกายภาพได้เลย ยกผิดท่าทุกวันสะสมจนบาดเจ็บได้ ท่ายกที่ถูกกับอุปกรณ์ที่เหมาะช่วยได้เยอะ

อาการที่ต้องพาไปหาหมอ

• มีไข้ หายใจเร็ว หายใจเหนื่อย หรือเสมหะเยอะขึ้นและเปลี่ยนสี
• สำลักหรือไอทุกครั้งที่กินหรือดื่ม
• แผลกดทับลึก มีหนอง หรือมีกลิ่น
• ขาบวม แดง ร้อน หรือปวดข้างเดียว
• ซึมลง สับสน หรือกินได้น้อยลงมาก
• ปัสสาวะน้อยลงมาก หรือขุ่นและมีกลิ่นแรงร่วมกับมีไข้