พาร์กินสัน ฝึกเดินและทรงตัวที่บ้านยังไง

พาร์กินสันทำให้ร่างกายเคลื่อนไหวช้าลงและเล็กลงทีละน้อย ก้าวสั้นลง แกว่งแขนน้อยลง ตัวงุ้มไปข้างหน้า เสียงเบาลง ลายมือเล็กลง บางคนเดินอยู่ดี ๆ เท้าติดพื้นไปเฉย ๆ โดยเฉพาะตอนผ่านประตูหรือหมุนตัว ทั้งหมดนี้ทำให้ล้มง่าย

ยาช่วยเรื่องอาการได้มาก แต่การฝึกร่างกายเป็นอีกครึ่งหนึ่งที่ขาดไม่ได้ คนที่ออกกำลังกายสม่ำเสมอมักเดินได้ดีกว่า ทรงตัวดีกว่า และทำอะไรเองได้นานกว่า

หลักของการฝึก

เคลื่อนไหวให้กว้างและใหญ่โดยตั้งใจ สมองของผู้ป่วยพาร์กินสันมักสั่งให้เคลื่อนไหวเล็กกว่าที่ตั้งใจ โดยที่ผู้ป่วยไม่รู้ตัว การฝึกจึงเน้นให้ก้าวยาว ๆ แกว่งแขนกว้าง ๆ ยืดตัวตรง เหมือนตั้งใจทำให้เกินไว้ก่อน

ใช้จังหวะช่วย การนับ หนึ่ง สอง ตามก้าว เปิดเพลงที่มีจังหวะชัด หรือใช้แอปเมโทรนอมในมือถือ ช่วยให้ก้าวสม่ำเสมอขึ้นได้ชัดเจน

ทำทีละอย่าง เดินไปคุยไป เดินไปถือของไป ทำให้ล้มง่ายขึ้นมาก เวลาเดินให้ตั้งใจเดินอย่างเดียว ถ้าต้องตอบคำถามให้หยุดยืนก่อน

ฝึกช่วงที่ยาออกฤทธิ์ดี ผู้ป่วยส่วนใหญ่รู้ว่าช่วงไหนของวันตัวเบา ขยับได้คล่อง ช่วงนั้นเหมาะกับการฝึกที่สุด และกินยาให้ตรงเวลาทุกวัน

ท่าฝึกที่มักได้

นักกายภาพจะเลือกท่าให้ตามอาการ ตัวอย่างที่เจอบ่อยคือ

• เดินก้าวยาว เดินในทางโล่ง ตั้งใจวางส้นเท้าลงก่อน ก้าวให้ยาว แกว่งแขนกว้าง ๆ ติดเทปเป็นเส้นขวางบนพื้นห่างกันประมาณหนึ่งก้าวช่วยให้ก้าวยาวขึ้น
• ยืดตัวตรง ยืนหลังชิดผนัง ให้ส้นเท้า ก้น ไหล่ และศีรษะแตะผนังค้างไว้ หรือนอนหงายราบบนเตียงวันละหลายนาที ช่วยไม่ให้ตัวงุ้มมากขึ้น
• ยืดอก ยืนหันหน้าเข้ามุมห้อง วางมือบนผนังสองข้างแล้วโน้มตัวเข้าหามุม
• ลุกนั่งจากเก้าอี้ ทำซ้ำหลายรอบ เพิ่มกำลังขา
• ฝึกทรงตัว ยืนจับโต๊ะ ถ่ายน้ำหนักไปซ้ายขวา หน้าหลัง ก้าวขาออกด้านข้างและถอยหลัง
• ออกกำลังกายแบบได้เหงื่อ เช่น ปั่นจักรยานอยู่กับที่ หรือเดินเร็วในที่ปลอดภัย ถ้าหมอบอกว่าหัวใจไม่มีปัญหา

แก้เท้าติดพื้น

เท้าติดพื้นมักเกิดตอนเริ่มออกเดิน ผ่านประตูหรือทางแคบ หมุนตัว หรือเดินเข้าใกล้เก้าอี้ ถ้าติด ลองทำแบบนี้

1. หยุดก่อน อย่าพยายามโน้มตัวไปข้างหน้า
2. ยืนตัวตรง ถ่ายน้ำหนักไปขาข้างหนึ่ง
3. นึกภาพเส้นบนพื้นแล้วก้าวขาอีกข้างข้ามเส้นนั้นยาว ๆ หรือนับ หนึ่ง สอง แล้วก้าวตามจังหวะ

เวลาหมุนตัว อย่าหมุนบนที่ ให้เดินเป็นวงโค้งกว้าง ๆ แทน จุดที่ติดบ่อย เช่น ประตูห้องน้ำ ติดเทปเป็นเส้นขวางไว้ที่พื้นให้ก้าวข้าม

ญาติช่วยได้ด้วยการนับจังหวะให้ หรือวางเท้าไว้ข้างหน้าให้ผู้ป่วยก้าวข้าม อย่าดึงแขนหรือดันหลัง เพราะผู้ป่วยจะเสียหลักล้มไปข้างหน้าได้

ลุกจากเตียงและเก้าอี้

ลุกจากเก้าอี้ ขยับก้นมาที่ขอบเก้าอี้ ดึงเท้าเข้ามาใต้เข่า โน้มตัวไปข้างหน้าจนจมูกเลยปลายเท้า แล้วนับ หนึ่ง สอง สาม ลุก เก้าอี้ที่มีที่วางแขนและไม่เตี้ยเกินไปช่วยได้มาก

พลิกตัวบนเตียง ชันเข่าทั้งสองข้าง หันหน้าไปทางที่จะพลิก แล้วปล่อยเข่าล้มตามไป ปลอกหมอนหรือผ้าปูที่นอนเนื้อลื่นช่วยให้พลิกตัวง่ายขึ้น

ลุกจากเตียง ตะแคงก่อน ห้อยขาลงข้างเตียง แล้วใช้มือดันตัวขึ้นนั่ง นั่งพักสักครู่ก่อนยืน

จัดบ้านให้ปลอดภัย

• ทางเดินโล่ง ไม่มีพรมผืนเล็กหรือสายไฟ
• ติดราวจับในห้องน้ำและข้างเตียง
• เปิดไฟทางเดินไว้ตอนกลางคืน
• รองเท้าพื้นกันลื่นแต่ไม่หนืดเกินไป พื้นยางที่หนืดมากทำให้สะดุดได้ในคนที่ลากเท้า

ถ้าต้องใช้ walker ผู้ป่วยพาร์กินสันส่วนใหญ่เหมาะกับแบบที่มีล้อ มากกว่าแบบที่ต้องยกทุกก้าว ให้นักกายภาพลองให้ก่อน อ่านเพิ่มได้ใน เลือกไม้เท้า walker หรือรถเข็นยังไงให้เหมาะกับผู้ป่วย และเรื่องจัดบ้านกันล้มอ่านใน ป้องกันผู้สูงอายุล้มในบ้าน

นักกายภาพมาที่บ้านช่วยอะไร

นักกายภาพจะดูว่าผู้ป่วยติดตรงไหนในบ้านจริง เช่น ประตูห้องน้ำ ทางแคบข้างเตียง หรือตอนลุกจากโซฟา แล้วสอนวิธีแก้เฉพาะจุดนั้น พร้อมให้ท่าฝึกที่ผู้ป่วยทำเองได้ทุกวัน และสอนญาติว่าจะช่วยยังไงโดยไม่ทำให้ล้ม

ถ้าผู้ป่วยกลืนลำบาก สำลักบ่อย หรือพูดเสียงเบาจนคนฟังไม่ได้ยิน บอกหมอด้วย อาจต้องให้นักแก้ไขการพูดหรือนักกิจกรรมบำบัดดูร่วมกัน

อาการแบบนี้ต้องบอกหมอ

• ล้มบ่อยขึ้นชัดเจน หรือล้มแล้วเจ็บ
• สำลักบ่อย ไอตอนกิน มีไข้ หรือหายใจเหนื่อย อาจเป็นปอดติดเชื้อจากการสำลัก
• จู่ ๆ สับสน เห็นภาพหลอน หรืออาการแย่ลงเร็วผิดปกติในไม่กี่วัน
• ยาออกฤทธิ์สั้นลง หรือมีช่วงที่ตัวแข็งขยับไม่ได้บ่อยขึ้น

อย่าหยุดยาหรือปรับยาพาร์กินสันเอง การหยุดยาทันทีอาจทำให้อาการแย่ลงรุนแรง