กายภาพหลังผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่า ทำที่บ้านช่วง 3 เดือนแรก

หลังผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม กายภาพเริ่มตั้งแต่ยังนอนโรงพยาบาล และต้องทำต่อที่บ้านอีกประมาณ 6 ถึง 12 สัปดาห์ เป้าหมายมีสามข้อ คือเหยียดเข่าได้ตรง งอเข่าได้มากพอจะใช้ชีวิตปกติ และเดินได้มั่นคงไม่กะเผลก

ช่วงนี้ทิ้งไม่ได้ ถ้าปล่อยให้เข่าติดจนพังผืดข้างในแข็งตัวไปแล้วจะแก้ยากมาก บางคนต้องกลับไปให้หมอดัดเข่าภายใต้การดมยาสลบ

แต่ละช่วงควรทำได้แค่ไหน

หลังผ่าตัด	ส่วนใหญ่ตั้งเป้าไว้ประมาณนี้
สัปดาห์ที่ 0–2	ปวดบวมลดลง เหยียดเข่าเกือบตรง งอได้ราว 90 องศา เดินในบ้านด้วย walker
สัปดาห์ที่ 2–6	งอเข่าได้มากขึ้น ต้นขามีแรงขึ้น เปลี่ยนมาใช้ไม้เท้า ขึ้นลงบันไดได้
สัปดาห์ที่ 6–12	งอได้ราว 110 ถึง 120 องศา เดินได้ไกลขึ้นโดยไม่ใช้อุปกรณ์ กลับไปทำอะไรได้เหมือนเดิม

ตัวเลขพวกนี้เป็นแนวทางคร่าว ๆ หมอที่ผ่าตัดแต่ละคนมีเป้าและข้อห้ามของตัวเอง ให้ยึดตามที่หมอกับนักกายภาพของเราบอกเป็นหลัก

ท่าที่มักได้

นักกายภาพจะเลือกท่าและจำนวนครั้งให้ตามอาการ ช่วงแรกท่าที่เจอบ่อยคือ

• กระดกข้อเท้าขึ้นลง ช่วยให้เลือดไหลเวียน ลดโอกาสเกิดลิ่มเลือดที่ขา
• นอนเหยียดขา แล้วเกร็งต้นขากดหลังเข่าลงกับเตียงค้างไว้
• ยกขาข้างที่ผ่าตัดขึ้นทั้งที่เข่ายังเหยียดตรง
• งอเข่าโดยไถลส้นเท้าเข้าหาก้นบนเตียง
• วางส้นเท้าบนม้วนผ้าให้หลังเข่าลอย แล้วปล่อยให้เข่าค่อย ๆ เหยียดลง

ท่าที่คนไข้มักแอบข้ามคือท่างอเข่า เพราะเจ็บที่สุด แต่ก็เป็นท่าที่ข้ามไม่ได้ที่สุดเหมือนกัน

ทำตามโปรแกรมที่นักกายภาพหรือโรงพยาบาลให้มาเท่านั้น อย่าเพิ่มท่าหรือเพิ่มน้ำหนักเองเพราะเห็นในคลิป

ลดปวดและบวม

ประคบเย็นครั้งละ 15 ถึง 20 นาทีหลังออกกำลังกาย มีผ้ากั้นไว้กับผิวทุกครั้ง เวลานอนพักให้ยกขาสูงกว่าระดับหัวใจ โดยรองใต้น่องหรือส้นเท้า ไม่ใช่ใต้เข่า หมอนใต้เข่ารู้สึกสบายก็จริง แต่ถ้ารองบ่อย ๆ เข่าจะค้างอยู่ในท่างอจนเหยียดไม่สุด

ยาแก้ปวดกินตามที่หมอสั่ง ถ้าหมอแนะนำให้กินก่อนเวลาฝึกจะฝึกได้เต็มที่ขึ้น หลายคนหยุดยาเองเร็วเกินไปเพราะไม่อยากกินยาเยอะ แล้วกลายเป็นฝึกไม่ไหว

เดินและขึ้นลงบันได

ช่วงแรกใช้ walker ไปก่อน พอนักกายภาพดูแล้วว่าทรงตัวดีค่อยเปลี่ยนเป็นไม้เท้า ถือไม้เท้าข้างตรงข้ามกับขาที่ผ่าตัด

ขึ้นลงบันไดให้จำง่าย ๆ ว่า ขึ้นด้วยขาดี ลงด้วยขาที่ผ่าตัด จับราวทุกครั้ง และช่วงแรกให้มีคนเดินอยู่ด้วย ตอนลงบันได คนช่วยควรอยู่ต่ำกว่าผู้ป่วยหนึ่งขั้น

บ้านที่ห้องนอนอยู่ชั้นบน หลายบ้านย้ายผู้ป่วยมานอนชั้นล่างช่วงสองสามสัปดาห์แรก จะได้ไม่ต้องขึ้นลงบันไดวันละหลายรอบตั้งแต่ขายังไม่มีแรง

เตรียมบ้าน

เก็บพรม สายไฟ และของที่วางบนพื้นทางเดิน ใช้เก้าอี้ที่มีที่วางแขนและสูงพอจะลุกง่าย ห้องน้ำควรมีราวจับและแผ่นกันลื่น ถ้าบ้านใช้ส้วมนั่งยอง ช่วงแรกให้ใช้เก้าอี้นั่งถ่ายครอบไว้ เพราะยังงอเข่าลึกขนาดนั้นไม่ได้ ของใช้ประจำวางไว้ในระดับที่หยิบได้โดยไม่ต้องก้มหรือปีน

อาการแบบนี้ต้องรีบบอกหมอ

• แผลบวม แดง ร้อน มีหนองหรือน้ำไหล หรือมีไข้
• น่องบวม ปวด หรือแดงข้างเดียว
• หายใจเหนื่อยหรือเจ็บหน้าอกทันที ให้โทร 1669
• ปวดเข่ามากขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งที่พักและกินยาแล้ว